ورود ثبت

ورود به حساب کاربری خود

نام كاربري *
رمز عبور *
من را به خاطر داشته باش

ساخت يك حساب كاربري

پر کردن فیلدهایی که با ستاره (*) نشانه گذاری شده مورد نیاز است.
نام *
نام كاربري *
رمز عبور *
تكرار رمز عبور *
ايميل *
تكرار ايميل *
كپچا *

زراعت در اراضی شیبدار

همانطور که می دانید کشاورزی مهمترین رکن هر جامعه ای است. همیشه اصلی ترین دغدغه ی بشر مسئله ی گرسنگی بوده و رفع نیازهای مربوط به این مهم به کشاورزی وابسته است. در حال حاضر در تمامی نقاط دنیا سعی بر توسعه ی سطح زیر کشت و افزایش تولید و عملکرد در واحد سطح است. این امر تنها با به نژادی (اصلاح نباتات) و به زراعی (به کار گیری روش های زراعی صحیح) میسر خواهد شد.

پیشگفتار نویسنده

همانطور که می دانید کشاورزی مهمترین رکن هر جامعه ای است. همیشه اصلی ترین دغدغه ی بشر مسئله ی گرسنگی بوده و رفع نیازهای مربوط به این مهم به کشاورزی وابسته است. در حال حاضر در تمامی نقاط دنیا سعی بر توسعه ی سطح زیر کشت و افزایش تولید و عملکرد در واحد سطح است. این امر تنها با به نژادی (اصلاح نباتات) و به زراعی (به کار گیری روش های زراعی صحیح) میسر خواهد شد. همانطور که مطلعید بخشی از زمین های زراعی موجود را اراضی شیبدار تشکیل می دهند که مشکلات خاص خود را به دنبال دارند. با توجه به اینکه بخشی از زمین های زراعی روستای بالاجاده از نوع شیبدار بوده و مسئله ی استفاده ی صحیح از این اراضی مطرح است، مطالب گردآوری شده ی زیر را به منظور استفاده ی هرچه بهتر از این اراضی ارائه می نمایم.

(این مطالب توسط نویسنده در قالب سمیناری در دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان ارائه شده است)

مقدمه

شیب زمین یکی از مهم ترین جنبه های فیزیوگرافیک مؤثر برای بهره برداری کشاورز از زمین در یک ناحیه می باشد. اثرات شیب به دو شکل مستقیم و غیر مستقیم مورد بررسی قرار می گیرد. بارزترین اثر مستقیم شیب به شکل جلوگیری در کشت و عدم امکان دستیابی به زمین جلوه می کند. اثر غیر مستقیم شیب در دگرگونیهای خاک شناسی و اقلیمی شامل محل قرارگیری سفره ی آب، تکامل خاک، حرکت هوای سنگین و مصونیت از یخ زدگی منعکس می شود.

شیب و کشت و کار

به طور کلی در شیب های تند، به کار گیری حتی ماشین آلات خیلی ساده ی زراعی با دشواری روبروست. علاوه بر این به ندرت اطلاعاتی در مورد رابطه ی بین میزان هزینه های کاشت و تندی شیب و یا ادوات قابل استفاده وجود دارد. تمامی این موارد تا اندازه ی زیادی به شرایط اقتصادی موجود و روش های بکارگیری ادوات بستگی دارد. به عنوان مثال انجام شخم یکطرفه توسط تراکتور خزنده در هر گونه شیبی که دارای پوشش خاک باشد امکان پذیر است(کوپک 1971). در سال 1962، گروه تحقیقاتی ژئومورفولوژی بریتانیا(British Geomorphalogical Research Group)، مطلوب ترین رده بندی شیب ها را جهت تجزیه و تحلیل وضعیت ناهمواری زمین که می تواند برای تفسیر بهره برداری از آن مورد استفاده قرار گیرد فهرست کرده است.

 

 

 

1.   شیب 5/0-0 درجه: تقزیباً مسطح بوده و شیب آن غیر محسوس است. بدین ترتیب انجام عملیات زهکشی کافی تضمین می شود. عموماً تمامی زمین های قابل کشت در این گروه قرار دارند.

2.      شیب 5/2-1 درجه: زمین هایی با شیب ملایم که مشکل جدی برای کشت بوجود نمی آورند.

3.   شیب 6-3 درجه: جزءِ شیب هایی اند که مانع جدی برای کشت بوجود نمی آورند، مگر این که ناهمواری هایی بر روی سطح آنها موجود باشد.

4.   شیب 13- 5/6 درجه: این نوع شیب، شیب شدید نام دارد. مک گریگور(1957) عقیده دارد که شیب 11 درجه تقریباً مطمئن ترین محدوده برای زمین هایی است که سالانه شخم زده می شوند.

5.   شیب 19-5/13 درجه: در چنین شیب های تندی، امکان دستیابی به زمین محدود می شود. مک گریگور اظهار داشته این حداکثر شیب ممکن در بریتانیاست که تحت کشت قرار می گیرد.

6.   شیب 31-5/19 درجه: شیب های کاملاً تند هستند و خاک روی آنها خشک و ناپایدار است، به گونه ای که گیاهان نمی توانند خورد را بر روی این دسته از اراضی مستقر نمایند. با این حال در هندوستان از مناطقی که دارای چنین شیبی هستند(ایالات هیمالیایی) برای ایجاد چمنزار، چراگاه، کشت غلات و محصولات باغی در شرایط اقلیمی مطلوب استفاده می شود.

7.      شیب بیش از 5/31 درجه: چنین شیب هایی عملاً برای کشاورزی نا مطلوبند.

 

شیب مجاز در خاک های شنی 10% و در خاک های رسی 7% می باشد.

 

شیب و قابلیت دسترسی

طبق نظریه ی وینگو(1961) قابلیت دسترسی پدیده ایست نسبی که در اثر بهبود شرایط حمل و نقل افزایش می یابد. واژه ی امکان دسترسی در اینجا به مفهوم نسبی آن بکار رفته، زیرا امکان دسترسی وابسته به متغیرهای متعددی است که مهم ترین آنها توسعه ی اقتصادی منطقه است. در مورد جلگه ها دو عنصر امکان دسترسی یعنی فاصله و زمان ممکن است مد نظر قرار گیرد. اما در نواحی کوهستانی عناصر مختلفی مانند فاصله، شیب، ناهمواری، زمان و انرژی مصرف شده توسط کشاورز برای جابجایی از محل اقامت خود به مزرعه جهت تعیین ضریب دقیقی از امکان دسترسی محاسبه می شوند.

امکان دسترسی آسان در مورد محصولات فاسد شدنی مثل سبزیجات و میوه جات ضروری می باشد.

 

شیب و فرسایش

از لحاظ تئوریک فرسایش خاک در اثر عواملی مانند شدت باران، نفوذپذیری خاک، خصوصیات شیمیایی و فیزیکی سنگ ها، و پوشش گیاهی می باشد. خاک های شنی و گراولی از نفوذپذیری بالایی برخوردارند. در نتیجه مقدار زیادی از آب باران در آنها نفوذ می کند. اگر لایه ای از سیلت یا رس بلافاصله در زیر لایه ی قبلی قرار داشته باشد، این لایه از نفوذ بیشتر آب جلوگیری می کند. در نتیجه لایه ی فوقانی به سرعت اشباع شده و مازاد آب روی سطح خاک جاری می شود. عنصر دیگری که در فرسایش اراضی شیبدار تأثیر دارد، طول شیب است. شیب های مرکب موجب بروز تفاوت در فرسایش پذیری می شوند. در اراضی شیبدار آب باران قبل از آنکه جذب زمین شود، به سمت پایین جریان می یابد. مقدار هرزروی بارندگی به نسبت افزایش مقدار رواناب زیاد شده، که این امر موجب خشک بودن زمین های شیبدار می شود. کانک و بِرتراند(1959) ثابت کردند که اگر درجه ی شیب دو برابر شود، مقدار فرسایش در واحد سطح منطقه 5/2 برابر افزایش خواهد یافت. روی یک شیب ملایم، ممکن است میزان فرسایش شن کمتر از رس باشد، اما بر روی یک شیب تند عکس این موضوع صادق است.

 

شیب و نور خورشید

تأثیر خورشید بر اراضی شیبدار جزءِ اثرات اقلیمی به شمار می آید. اثرات تغییر اقلیم غیرمستقیم و عُمدتاً محلی است. در مناطقی که ناهمواری زیاد است، اختلاف ناشی از زاویه ی برخورد اشعه ی خورشید به سطح زمین به وسیله ی اختلاف تعداد ساعات آفتابی روی شیب های مختلف تشدید می گردد. ارتباط زاویه ی شیب با تشعشع شمسی در زمستان که خورشید به منتهی الیه جنوب نقل مکان می کند، معمولاً دارای اهمیت می باشد. شیب های رو به سمت شمال ممکن است فقط تا اندازه ای در معرض نور خورشید قرار گیرند، در حالیکه شیب های رو به جنوب ممکن است به گونه ای واقع شوند که نور کافی از خورشید دریافت دارند. مزرعه ای که به طور خیلی ملایم سمت جنوب شیبدارد، تقریباً به طور یقین نسبت به مزرعه ای که به همان ترتیب به سمت شمال متمایل است، گیاهان زراعی دانه ای و علوفه ای بیشتری تولید می کند.

 

مقابله با فرسایش در اراضی شیبدار

فرسایش پدیده ایست که به طور محسوسی مواد غذایی خاک را تحت تأثیر قرار داده و ضمن انتقال آن مواد غذایی باعث ضعف خاک می شود. (زمانی که فرسایش به مرحله ی مشاهده برسد نشان دهنده ی این است، آنچه که نباید، رخ داده است). در اراضی شیبدار فرسایش آبی نسبت به فرسایش بادی از اهمیت بیشتری برخوردار است، زیرا برای فرسایش بادی محدودیت شیب وجود ندارد. معمولاً فرسایش آبی در شیب های بالای 5/1 درصد حادث می شود. از بین انواع فرسایش، آنچه که در اراضی شیبدار بیشتر مشاهده می شود، فرسایش صفحه ای(Sheet Erosion  ) می باشد. در زمین های شیبدار پیوستن جوی های کوچک ناشی از بارندگی موجب شسته شدن یکنواخت لایه ی غنی از هوموس می شود. برای مقابله با فرسایش آبی در اراضی شیبدار از شخم عمود بر جهت شیب(شیب↑، فاصله ی خطوط روی تپه ها↑) به همراه مدیریت های زیر استفاده می شود.

 

مبارزه غیر مستقیم( بیولوژیکی):

در این روش با احیاء پوشش گیاهی با فرسایش مبارزه می کنیم:

۱. احیاء پوشش گیاهی با بذر پاشی، نهال کاری و جنگل کاری طبیعی یا مصنوعی

۲. قرق؛ البته قرق کوتاه مدت

۳.  ورود به موقع دام به مراتع و خروج به موقع آنها

۴.  تبدیل اراضی دیم کم بازده به علوفه های چند ساله

۵.  استفاده از رواناب سطحی در جهت تولید و احیاء پوشش گیاهی، مثل Micro catchment

۶.  استفاده از اراضی بر حسب استعداد آنها

۷.  جلوگیری از اعمال عملیات مضر کشاورزی و انجام کشت صحیح (به طریق کنتور بندی، کشت نواری و کشت نواری بادی).

 

1. شیب ملایم: استفاده از کشت نواری(Strip Cultivation  ). کشت محصولات در باریکه های نزدیک به هم. مانند کشت گندم در کنار کشت گونه های علفی کوتاه.

2. شیب نسبتاً تند: استفاده از روش خطوط همتراز(Contour Cultivation  ). استفاده از خطوط تراز و یا به عبارتی کشت کمربندی. در این روش خطوط همتراز تپه تعیین شده و با توجه به ایجاد حداقلِ به هم خوردگی، عملیات کشت روی این خطوط انجام می شود.

3. شیب خیلی تند: استفاده از روش های تراس بندی(Tracing  ). تبدیل شیب تپه به تراس های سطحی. هر چه شیب تندتر باشد، ارتفاع تراس ها باید بیشتر منظور گردد. این روش درشیب 12-6 درصد مورد استفاده قرار می گیرد. در زمبن هایی که تا 15% شیب دارند، روش بدون خاکورزی(No Tillage  ) توصیه می شود.

 

مبارزه مستقیم (مهندسی- مکانیکی):

در این روش مبارزه، مستقیماً روی شیب تغییرات (تراس، بانکت) ایجاد می کنیم تا نهایتاً این تغییرات به موارد زیر منجر شود:

اولاً سرعت رواناب به حد آستانه فرسایش نرسد.

ثانیاً تمام یا قسمتی از آب در زمین نفوذ کند.

ثالثاً اینکه آب های اضافی به مجرای خروجی مطمئنی هدایت شوند.

تغییرات روی اراضی شیبدار در تمامی منابع آمریکایی بنام تراس مشهور است و در بعضی منابع مثل فرانسوی ها، بعضی از تغییرات را تراس و بعضی از تغییرات را بانکت می نامند که ما در آبخیزداری با اروپایی ها هماهنگ هستیم.

 

تراس بندی

تراس ها ساختمان های خاکی هستند که در دامنه های شیبدار به این منظور احداث می شوند که قبل از اینکه رواناب به حد خسارت برسد، از سرعت آن بکاهند. سیستم تراس شامل یک سری سکو(تراس) می باشد که جهت کند کردن فرسایش، طول شیب را کاهش می دهند. تراس ها انواع مختلفی دارند و بسته به اینکه هدف عمده، حفاظت خاک و یا حفاظت آب باشد، نوع مورد استفاده ی آنها فرق دارد.

      1. تراس های کانالی شیبدار: بدین منظور طراحی شده اند تا بتوانند مقدار آب اضافی را از یک مزرعه منتقل نمایند. فاصله ی بین آنها باید طوری تنظیم شود که فرسایش شیاری صورت نگیرد. فاصله ی بین تراس ها به شیب دامنه، خاک و نزولات بستگی دارد. این نوع تراس ها در محل هایی که دارای رواناب شدید هستند و حفظ آب روی مزرعه مشکل بوده و یا به محصول زراعی صدمه وارد می کند مورد استفاده قرار می گیرند. این تراسها به مجاری شیبدار نیز معروف می‌باشند. این مجاری در جهت عمود بر شیب و در امتداد خطوط تراز ساخته می‌شوند و عمل اصلی آنها عبارت است از متوقف کردن آب برای نفوذ در  زمین و همچنین هدایت آب های اضافی به جاهایی که خطر فرسایش ایجاد ننموده و بتواند تولید محصول نماید. با توجه به اینکه مشکل اساسی در دیم‌کاری، ذخیره و حفظ رطوبت در داخل خاک است؛ جمع‌آوری سیلاب ها و هرزآب ها از سطوح بزرگی که از نظر اقتصادی کشت وکار در آنها مقرون به صرفه نیست و انتقال و پخش آنها در سطوح کوچکتر قابل کشت، یکی از مسایل قابل توجه می‌باشد.

 

2.      تراس های پشته ای مسطح: در نواحی نیمه خشک جهت نگهداری آب روی مزرعه و کاهش فرسایش آبی بکار می روند. این نوع تراس ها برای مناطقی که دارای رواناب شدید هستند، مناسب نیستند، زیرا بلند بودن تپه ها می تواند باعث خسارت زمین گردد.

 

3. تراس های مسطح نگهدارنده ی آب: برای اولین بار درسال 1955 احداث شد(در جنوب غرب دشت های وسیع). این تراس ها به گونه ای طراحی شدند که رواناب را از قسمت بالا، یعی منطقه ی آبریز گرفته و روی بخش مسطح تحتانی پراکنده می سازند. در ایکورن کلرادو استفاده از این نوع تراس ها ذخیره ی آب را حدود 5 سانتی متر افزایش داده و موجب افزایش عملکرد سورگوم به میزان 112 کیلوگرم شده است!.

 

4.تراس های مسطح پلکانی: از یک سرس سکوی پلکانی تشکیل شده اند که منطقه ی جمع آوری آب ندارد.

 

معایب تراس بندی

۱.  هزینه ی زیاد خاکبرداری و خاکریزی (در واقع، نداشتن توجیه اقتصادی)

۲.  محدود بودن موارد استفاده از تراس (بیشتر برای کشاورزی استفاده می شود)

۳.  محدود بودن استفاده در شیب (حداکثر تا شیب 25 درصد)

۴. اختلاط خاک سطح الارض و زیرین

۵.  امکان لغزش خاک در موارد خاص.

 

بانکت بندی

بانکت کلمه ای است فرانسوی که انگلیسی ها به آن Contour Trenche    می گویند. یعنی کانال روی خطوط میزان. معمولاً بانکت ها در شیب های تند و در اراضی مرتعی به منظور کاهش سرعت رواناب و نفوذ آب در داخل خاک و کمک به احیاء پوشش گیاهی و حتی ایجاد جنگل های مصنوعی و مجاری انتقال آب توصیه می شود. بانکت هزینه ی کمتری نسبت به تراس دارد و از نظر اجرا نیز متفاوت است. بانکت ها از بالا به پایین احداث می شوند. در تراس ها در تمام سطح شیبدار خاکبرداری و خاکریزی صورت می گیرد ولی در بانکت ها ما در مناطقی خاصی از شیب خاکریزی و خاکبرداری داریم. بانکت ها به دو طریق اجرا می شوند:

الف) بانکت های جذبی یا افقی : این نوع بانکت ها در شرایطی که نفوذپذیری خاک خوب و شدت بارش در منطقه کم باشد، اجرا می شوند.

ب) بانکت های انحرافی یا شیبدار : این بانکت ها در شرایطی که نفوذپذیری خاک منطقه کم و شدت بارندگی زیاد باشد، اجرا می شوند.

1.انکتهای کوچک با نیمرخ به شکل V   (Gradin  ): این نوع از بانکت ها حفره ای شکل بوده و حتماً جذبی می باشند و غالباً برای نواحی که بارندگی آن زیاد و نفوذ پذیری خاک آن به نسبت کم و برای شیب های تند50 تا60 درصد طراحی می شوند. سطح مقطع این نوع از بانکت ها V   شکل بوده و در کف بانکت درختی کاشته نمی شود و فقط در محدوده خاکبرداری و خاکریزی شده می توان درختکاری کرد. این نوع بانکت ها اغلب برای احداث باغ در شیب های تند استفاده می شوند. چون برای احداث این بانکت ها  خاکبرداری زیادی صورت نمی گیرد، احداث آنها هزینه ی زیادی در بر نخواهد داشت.

2. پانکت غلات: این نوع بانکت ها حداکثر تا شیب20 درصد(ولی اغلب تا شیب 18%) طراحی و اجرا می شوند. بانکت غلات به سه دسته زیر تقسیم می شوند:

2-1 بانکت غلات با انحنای ساده یا تراس با شیب تند: این نوع بانکت ها در شیب های 12-20 درصد استفاده می شوند و قسمت زیر کشت برده شده ی آنها 6 الی 12 متر می باشد (95 درصد سطح بانکت زیر کشت می رود. این نوع بانکت ها برای کشت غلات طراحی شده و جذبی می باشند).

۲-2 بانکت با انحنای دوگانه یا تراس پای پهن یا تراس مانگوم: این نوع بانکت ها در شیب های  6-12 درصد استفاده شده و حجم خاکبرداری در آنها مساوی خاکریزی است. سطح زیر کشت رفته در این نوع بانکت ها 12 الی 15 متر می باشد. این بانکت نیز جذبی است.

۳-2 بانکت با انحنای سه گانه یا تراس آبراهه ای مسطح : این نوع بانکت ها در شیب های کمتر از 6 درصد اجرا می شوند و 15 متر را می توانیم زیر کشت ببریم.

 

جمع بندی

شیب منطقه بیشترین اثر خود را به شکل تأثیر در میزان نفوذ آب به داخل خاک و ممانعت از فرسایش (یا افزایش آن) نشان می دهد و یکی از مسائل مهم مدیریت در زراعت دیم به شمار می آید. به منظور بهره برداری بهتر از اراضی شیبدار، استفاده از روش های ارائه شده مستلزم مطالعه ی دقیق (توسط محققین) و صرف هزینه (توسط کشاورز) است که معمولاً در مقام عمل چنین امری محقق نمی شود.

 

 

منابع

اصول و عملیات دیمکاری، ک.ج- برنگل. ترجمه: دکتر محمد حسن راشد محصل- دکتر عوض کوچکی، انتشارات جهاد دانشگاهی مشهد، 1364.

جغرافیای کشاورزی، جاسبر سینگ- اس.اس. دیلون، ترجمه: دکتر سیاوش دهقانیان- دکتر عوض کوچکی- مهندس علی کلاهی اهری، انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد، 1374.

درسنامه ی دیمکاری دکتر بهنام کامکار (دانشگاه علوم کشاورزی و منایع طبیعی گرگان).

http://www.aftab.ir

http://www.ebadi.coo.ir

http://keshvarsanpishro.blogfa.com/post-88.aspx

http://www.niazemarkazi.com/article/rel  /تراس+بندی+در+آبخیزداری /pdf/10001401.html

نوشتن دیدگاه

1- لطفا از نوشتن نظرات خود به صورت حروف لاتین (فینگلیش) خودداری نمایید.
2- نظراتی را که حاوی توهین یا خلاف قوانین اجتماعی و اخلاقیست، منتشر نخواهد شد.

* نكته: نظرات اعضاي سايت كه به حسابشان وارد شده باشند، بدون نياز به تاييد منتشر خواهد شد.


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید

لینکستان